๑. กายานุปัสสนา : สติกำหนดพิจารณากายเป็นอารมณ์ว่า กายนี้สักว่ากาย ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัว ตน เรา เขา เรียกกายานุปัสสนา.
๒. เวทนานุปัสสนา : สติกำหนดพิจารณาเวทนา คือ สุข ทุกข์ และไม่สุขไม่ทุกข์ เป็นอารมณ์ว่า เวทนานี้ก็สักว่าเวทนา ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัว ตน เรา เขา เรียกเวทนานุปัสสนา.
๓. จิตตานุปัสสนา : สติกำหนดพิจารณาใจที่เศร้าหมอง หรือผ่องแล้ว เป็นอารมณ์ว่า ใจนี้ก็สักว่าใจ ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัว ตน เรา เขา เรียกจิตตานุปัสสนา.
๔. ธัมมานุปัสสนา : สติกำหนดพิจารณาธรรมที่เป็นกุศลหรืออกุศล ที่บังเกิดกับใจ เป็นอารมณ์ว่า ธรรมนี้ก็สักว่าธรรม ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัว ตน เรา เขา เรียกธัมมานุปัสสนา.
ที. มหา. ๑๐/๓๒๕.

พระอริยบุคคลละสังโยชน์ที่เป็นเหตุเกี่ยวข้องในวัฏฏะเหล่านี้
๑. สักกายทิฏฐิ : ความเห็นผิดว่ามีตัวตน (ยึดขันธ์ ๕ ว่าเป็นเรา)
๒. วิจิกิจฉา : ความลังเลสงสัยในพระรัตนตรัย หรือในทางปฏิบัติ
๓. สีลัพพตปรามาส : ความถือมั่นศีลพรตที่งมงาย ความยึดมั่นในพิธีกรรม
๔. กามราคะ : ความกำหนัดยินดีในกามคุณ ๕ (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส)
๕. ปฏิฆะ : ความกระทบกระทั่งในใจ ความโกรธเคือง
๖. รูปราคะ : ความติดใจในรูปฌาน หรือรูปธรรมที่ประณีต
๗. อรูปราคะ : ความติดใจในอรูปฌาน หรืออรูปธรรมที่ประณีต
๘. มานะ : ความถือตัว สำคัญตนว่าดีกว่า เสมอกัน หรือเลวกว่าผู้อื่น
๙. อุทธัจจะ : ความฟุ้งซ่านของจิต
๑๐. อวิชชา : ความไม่รู้จริง (ไม่รู้อริยสัจ ๔)

ธรรมอันเป็นฝักฝ่ายแห่งความตรัสรู้ ประกอบด้วย
สติปัฏฐาน ๔ : กาย เวทนา จิต ธรรม
สัมมัปปธาน ๔ : สังวรปธาน (เพียรระวัง) ปหานปธาน (เพียรละ) ภาวนาปธาน (เพียรเจริญ) อนุรักขนาปธาน (เพียรรักษา)
อิทธิบาท ๔ : ฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา
อินทรีย์ ๕ : ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา
พละ ๕ : ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา
โพชฌงค์ ๗ : สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา
มรรคมีองค์ ๘ : ปัญญาอันเห็นชอบ ๑ ดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ ทำการงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ ทำความเพียรชอบ ๑ ตั้งสติชอบ ๑ ตั้งใจชอบ ๑.

๑. ทุกข์ : ความไม่สบายกาย ไม่สบายใจ ได้ชื่อว่าทุกข์ เพราะเป็นของทานได้ยาก.
๒. สมุทัย : คือ เหตุให้ทุกข์เกิด ตัณหาคือความทะยานอยาก ได้ชื่อว่าสมุทัย เพราะเป็นเหตุให้ทุกข์เกิด. ตัณหานั้น มีประเภทเป็น ๓ คือตัณหาความอยากในอารมณ์ที่น่ารักใคร่ เรียกว่ากามตัณหาอย่าง ๑ ตัณหาความอยากเป็นโน่นเป็นนี่ เรียกว่าภวตัณหาอย่าง ๑ ตัณหาความอยากไม่เป็นโน่นเป็นนี่ เรียกว่าวิภวตัณหาอย่าง ๑.
๓. นิโรธ : คือความดับทุกข์ ความดับตัณหาได้สิ้นเชิง ทุกข์ดับไปหมด ได้ชื่อว่านิโรธ เพราะเป็นความดับทุกข์.
๔. มรรค : คือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ปัญญาอันชอบว่าสิ่งนี้ทุกข์ สิ่งนี้เหตุให้ทุกข์เกิด สิ่งนี้ความดับทุกข์ สิ่งนี้ทางให้ถึงความดับทุกข์ ได้ชื่อว่ามรรค เพราะเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์. มรรคนั้นมีองค์ ๘ ประการ คือ ปัญญาอันเห็นชอบ ๑ ดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ ทำการงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ ทำความเพียรชอบ ๑ ตั้งสติชอบ ๑ ตั้งใจชอบ ๑.
อภิ. วิภงฺค. ๓๕/๑๒๗.

๑. อากาสานัญจายตนะ : การกำหนด "อากาศ (ความว่าง) หาที่สุดมิได้" เป็นอารมณ์
๒. วิญญาณัญจายตนะ : การกำหนด "วิญญาณ (การรับรู้) หาที่สุดมิได้" เป็นอารมณ์ โดยล่วงอารมณ์ความว่างเปล่ามาสู่การรับรู้ความว่างนั้น
๓. อากิญจัญญายตนะ : การกำหนด "ภาวะที่ไม่มีอะไรเลย" เป็นอารมณ์ โดยล่วงอารมณ์วิญญาณมาสู่ความไม่มีอะไร
๔. เนวสัญญานาสัญญายตนะ : การเข้าถึงภาวะที่มีสัญญา (ความจำได้หมายรู้) ก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ เป็นอรูปฌานที่ละเอียดสูงสุด

ปฐมฌาน (ฌานที่ ๑) : มีองค์ประกอบ ๕ อย่าง คือ วิตก (ตรึก), วิจาร (ตรอง), ปีติ (อิ่มใจ), สุข (สบายใจ), เอกัคคตา (จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง)
ทุติยฌาน (ฌานที่ ๒) : มีองค์ประกอบ ๓ อย่าง คือ ปีติ, สุข, เอกัคคตา (ละวิตก-วิจาร)
ตติยฌาน (ฌานที่ ๓) : มีองค์ประกอบ ๒ อย่าง คือ สุข, เอกัคคตา (ละปีติ)
จตุตถฌาน (ฌานที่ ๔) : มีองค์ประกอบ ๒ อย่าง คือ อุเบกขา (ความรู้สึกเฉยๆ), เอกัคคตา (จิตรวมเป็นหนึ่ง ละความสุข) เป็นฌานที่ประณีต สติสัมปชัญญะสมบูรณ์

สมาบัติ ๘ ได้แก่ รูปฌาน ๔ (สมาธิในอารมณ์รูป ฌาน ๑-๔) และ อรูปฌาน ๔ (สมาธิในอารมณ์ละเอียดไม่มีรูป ฌานที่ ๕-๘) นั่นเอง
นิโรธสมาบัติ (สัญญาเวทยิตนิโรธ) : เป็นสมาบัติที่ ๙ ที่ละเอียดกว่าสมาบัติ ๘ ทั้งหมด ดับสัญญาและเวทนาชั่วคราว ผู้ได้คือพระอนาคามีหรือพระอรหันต์ที่ได้สมาบัติ ๘ แล้ว

จะบรรลุเข้าถึงปฐมฌานได้ ต้องละนิวรณ์ครบทั้ง ๕ ประการนี้ได้สำเร็จ
๑. กามฉันท์ : พอใจรักใคร่ในอารมณ์ที่ชอบใจ
๒. พยาบาท : ปองร้ายผู้อื่น หงุดหงิด โกรธ
๓. ถีนมิทธะ : ความที่จิตหดหู่และเคลิบเคลิ้ม ง่วง
๔. อุทธัจจกุกกุจจะ : ฟุ้งซ่านและรำคาญใจ
๕. วิจิกิจฉา : ลังเลสงสัย
องฺ. ปฺจก. ๒๒/๗๒.

การทำบุญ ๑๐ ประการ ทำให้เกิดในสุคติโลกสวรรค์
๑. ทานมัย : บุญสำเร็จด้วยการบริจาคทาน.
๒. สีลมัย : บุญสำเร็จด้วยการรักษาศีล.
๓. ภาวนามัย : บุญสำเร็จด้วยการเจริญภาวนา.
๔. อปจายนมัย : บุญสำเร็จด้วยการประพฤติถ่อมตนแก่ผู้ใหญ่.
๕. เวยยาวัจจมัย : บุญสำเร็จด้วยการช่วยขวนขวายในกิจที่ชอบ.
๖. ปัตติทานมัย : บุญสำเร็จด้วยการให้ส่วนบุญ.
๗. ปัตตานุโมทนามัย : บุญสำเร็จด้วยการอนุโมทนาส่วนบุญ.
๘. ธัมมัสสวนมัย : บุญสำเร็จด้วยการฟังธรรม.
๙. ธัมมเทสนามัย : บุญสำเร็จด้วยการแสดงธรรม.
๑๐. ทิฏฐุชุกัมม์ : การทำความเห็นให้ตรง.
สุ.วิ. ๓/๒๕๖. อภิธมฺมตฺถสงฺคหปาลิ. ๒๙. ตฏฺฏีกา. ๑๗๑.

การทำบุญโดยย่อ มี ๓ ประการ ทำให้เกิดในสวรรค์
๑. ทานมัย : บุญสำเร็จด้วยการบริจาคทาน.
๒. สีลมัย : บุญสำเร็จด้วยการรักษาศีล.
๓. ภาวนามัย : บุญสำเร็จด้วยการเจริญภาวนา.
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๗๐. องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๑๔๕.

๑. อามิสทาน (การให้วัตถุสิ่งของ) : คือการสละวัตถุ สิ่งของ เงินทอง หรือปัจจัย 4 (อาหาร, ที่อยู่อาศัย, เครื่องนุ่งห่ม, ยารักษาโรค) เพื่อช่วยเหลือหรือถวายพระภิกษุ
๒. ธรรมทาน (การให้ความรู้) : คือการให้ความรู้ คำสอนที่เป็นประโยชน์ ทั้งทางโลก (วิทยาทาน) และทางธรรม เพื่อให้ผู้รับเกิดปัญญาและแนวทางในการดำเนินชีวิตที่ดี
๓. อภัยทาน (การให้อภัย) : คือการสละอารมณ์โกรธ ลดทิฏฐิมานะ ไม่จองเวรพยาบาท เป็นการให้ความปลอดภัยและอิสระแก่จิตใจของทั้งตนเองและผู้อื่น

๑. ปาณาติปาตา เวรมณี : งดเว้นจากการฆ่าสัตว์และเบียดเบียนสิ่งมีชีวิต
๒. อทินนา ทานา เวรมณี : งดเว้นจากการถือเอาของที่เจ้าของไม่ได้ให้ (ลักทรัพย์)
๓. อพรัหมะจริยา เวรมณี : งดเว้นจากการประพฤติผิดพรหมจรรย์ (งดเว้นจากการร่วมประเวณีทุกรูปแบบ)
๔. มุสาวาทา เวรมณี : งดเว้นจากการพูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ และพูดเพ้อเจ้อ
๕. สุราเมระยะมัชชะปะมาทัฏฐานา เวรมณี : งดเว้นจากการดื่มสุราเมรัย และของมึนเมา
๖. วิกาละโภชะนา เวรมณี : งดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล (หลังเที่ยงวันถึงรุ่งเช้าของวันใหม่)
๗. นัจจะคีตะวาทิตะ วิสูกะทัสสะนามาลาคันธะวิเลปะนะ ธาระณะ มัณฑะนะ วิภูสะนัฏฐานา เวรมณี : งดเว้นจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ดูการละเล่น ทัดทรงดอกไม้ ลูบไล้ของหอม และประดับตกแต่งร่างกาย
๘. อุจจาสะยะนะมะหาสะยะนา เวรมณี : งดเว้นจากการนั่งนอนบนที่นอนสูงใหญ่ หรูหราฟุ่มเฟือย

คุณธรรมที่ทำให้เกิดเป็นมนุษย์
๑. ปาณาติปาตา เวรมณี : เว้นจากทำชีวิตสัตว์ให้ตกล่วง ฆ่าสัตว์ หรือทรมานสัตว์.
๒. อทินนาทานา เวรมณี : เว้นจากถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ ด้วยอาการแห่งขโมย คดโกงผู้อื่น.
๓. กาเมสุ มิจฉาจารา เวรมณี : เว้นจากประพฤติผิดในกาม ผิดลูกเมียผู้อื่น.
๔. มุสาวาทา เวรมณี : เว้นจากการพูดเท็จ โกหกทำให้ผู้อื่นเสียประโยชน์.
๕. สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานา เวรมณี : เว้นจากการดื่มสุราของเมา ทำลายสติสัมปชัญญะ.

๑. มืดมา มืดไป (ตโมตมปรายโน) : เกิดมาลำบาก (มืด) แล้วยังประพฤติทุจริต ทำชั่ว (มืด) ตายไปสู่อบาย
๒. มืดมา สว่างไป (ตโมโชติปรายโน) : เกิดมาลำบาก (มืด) แต่สร้างบุญกุศล ประพฤติสุจริต (สว่าง) ตายไปสู่สุคติภูมิ
๓. สว่างมา มืดไป (โชติตมปรายโน) : เกิดมาดี รวย มีรูปงาม (สว่าง) แต่กลับประพฤติทุจริต ทำชั่ว (มืด) ตายไปสู่อบาย
๔. สว่างมา สว่างไป (โชติโชติปรายโน) : เกิดมาดี (สว่าง) แล้วยังคงทำความดี รักษาศีล เจริญภาวนา (สว่าง) ตายไปสู่สุคติภูมิ

๑. อุคฆฏิตัญญู (บัวพ้นน้ำ) : ผู้มีสติปัญญาแก่กล้า กิเลสน้อย เปรียบเหมือนบัวที่โผล่พ้นน้ำ พอเจอแสงอาทิตย์ก็บานทันที (บรรลุธรรมได้อย่างรวดเร็ว)
๒. วิปจิตัญญู (บัวปริ่มน้ำ) : ผู้มีสติปัญญาปานกลาง เปรียบเหมือนบัวที่อยู่เสมอน้ำ รอเวลาจะบานในวันต่อๆ ไป (ได้รับคำอธิบายเพิ่มเติมก็รู้ธรรม)
๓. เนยยะ (บัวใต้น้ำ) : ผู้มีสติปัญญาปานกลางถึงน้อย เปรียบเหมือนบัวที่อยู่ใต้น้ำ แต่ยังเจริญเติบโตได้ ต้องหมั่นพากเพียรศึกษาจึงจะบาน (สามารถแนะนำให้บรรลุได้)
๔. ปทปรมะ (บัวจมในโคลน) : ผู้มีกิเลสหนา ปัญญาเบาบาง เปรียบเหมือนบัวที่จมในโคลนตม กลายเป็นอาหารของปลา ไม่มีโอกาสโผล่พ้นน้ำมาบาน (สอนไม่ได้)